Leer houden van de wind

"Vuur wordt gevoed door obstakels." - Marcus Aurelius

Wat is het tegenovergestelde van fragiel? Het antwoord komt meestal meteen: “Robuust! Stevig. Onverwoestbaar!” Dat klinkt vanzelfsprekend, maar het is fout. Door die denkfout te begrijpen is een levensvisie ontstaan die mij niet meer loslaat. Die levensvisie is van Nassim Nicholas Taleb, een Libanees-Amerikaanse auteur, filosoof en voormalig aandelenhandelaar. Een man die zijn loopbaan heeft gebouwd op het bestuderen van zeldzame, extreme, en onvoorspelbare gebeurtenissen. In dit stuk leid ik je doorheen de belangrijkste passages van zijn boek “Antifragile”, en hoe ik ze toepas op mijn eigen leven.

Laten we beginnen met een glas.

Valt het, dan breekt het in scherven. Het glas is fragiel. Tegenover dat glas zetten we iets onverwoestbaar of robuust: een steen. De steen trekt zich van schokken niets aan. Je kunt hem laten vallen, tegen een muur gooien - het is en blijft een steen. En hier zit de denkfout. Het tegenovergestelde van het glas is niet datgene wat na een schok onveranderd blijft - zoals de steen, maar datgene dat er beter van wordt.

Voor dat begrip bestaat geen woord. Noch het Nederlands, noch het Engels, heeft een term voor wat sterker wordt onder druk, voor wat groeit door blootstelling aan variatie, wanorde en stress. Nassim Taleb bedacht het woord “antifragiel”. Het antifragiele houdt van avontuur, van risico, van onzekerheid. Waar het robuuste enkel stand houdt, wordt het antifragiele sterker.

De grens tussen deze drie werelden valt samen met het mechanische en het organische. Eenvoudige, mechanische dingen zijn fragiel. Complexe, levende dingen zijn antifragiel. Een grasmaaier is fragiel. Het verlangt naar een gazon zonder hobbels, zonder takken, en zonder stenen. Elke afwijking slijt hem, en zonder onderhoud valt hij stil. De grasmaaier heeft geen rust nodig. Geef hem genoeg benzine en hij draait eindeloos door.

Een menselijk lichaam daarentegen, verlangt naar kleine schokken en onderhoudt (meestal) zichzelf. Het lichaam heeft wel rust nodig. Want rust is geen onderbreking van de groei, maar de plek waar de groei gebeurt. Het lichaam overcompenseert: het beantwoordt een schok met meer dan herstel. Wie vijf kilometer loopt, zet zijn lichaam onder druk - en loopt een week later moeiteloos zes. Wie vast en dus honger heeft, zet een proces in gang waarbij het lichaam haar slechte eiwitten afbreekt en recycleert - een grote schoonmaak van binnenuit. Dat proces heet autofagie.

Het drieluik fragiel–robuust–antifragiel is niet enkel van toepassing op glazen of lichamen.

Het laat zich ook zien in de jobs die we uitoefenen. Vergelijk drie jobs - dat van een directielid in een groot bedrijf, dat van een zelfstandige dakwerker, en dat van een YouTuber - en hetzelfde drieluik komt tevoorschijn.

Het directielid is, hoe contra-intuïtief het ook klinkt, het meest fragiele van de drie. Niet vanwege het inkomen. Dat is juist extreem stabiel. Ook niet vanwege rugproblemen vanaf een leeftijd van vijfendertig. Neen, het directielid is fragiel vanwege iets veel subtieler: informatie. Alles wat over hem bekend raakt, blijft hangen. Elke uitspraak, elke misstap, elk slecht humeur komt terecht in het collectieve geheugen van de organisatie en groeit met de carrière mee. Vandaar dat een gladgeschoren manager geen eigen mening heeft. Hij spreekt de mening van het bedrijf, wikt zijn woorden en bewaakt nauwgezet zijn positie.

De dakwerker is robuust. Hij is vrij om te zeggen waar het op staat. Dat merk je. Maakt hij een foutje bij een klant, dan trekt hij door naar de volgende. Een fout is voor hem dus geen vlek die blijft kleven. Het is gewoon nieuwe informatie (Google ratings probeert dat helaas te veranderen). Ook zijn inkomen schommelt. Hij ontvangt voortdurend kleine, zichtbare schokken die hem bijsturen en scherp houden.

De YouTuber is antifragiel. Informatie over hem - positief of negatief, doet hem groeien. Sterker nog: negatieve informatie (tot een bepaald punt) doet hem vaak hárder groeien. Een extravagante uitspraak, een opvallende verschijning - het werkt allemaal in zijn voordeel. Wat het directielid vernietigt, maakt de Youtuber of artiest sterker.

In de voorbije eeuw is veel van de samenleving verbouwd van het antifragiele naar het fragiele.

Dat heet naïeve tussenkomst. Het is het ingrijpen in een systeem dat geruststelt op korte termijn, maar schade aanricht op lange termijn.

Neem de overbeschermende ouder die zijn kind enkel toelaat op veilige speeltuigen waar het zich zeker geen pijn kan doen. Deze ouder handelt uit liefde, maar richt schade aan. Want een kind dat nooit een kleine schok krijgt, leert nooit schokken verdragen. De geschaafde knieën van de kindertijd zijn geen bedreiging van de groei. Ze zíjn de groei.

Hetzelfde mechanisme werkt in de economie. Een bedrijf dat jarenlang geen enkele tegenslag kent, wordt niet sterker, maar zwakker. Want onder de oppervlakte van die schijnbare stabiliteit groeien de risico's in stilte. Wanneer een politicus (ook zo’n fragiele vaas), gedreven door maatschappelijke druk, zo'n wankelend bedrijf telkens weer overeind houdt, krijgt hij applaus. Maar hoe langer een systeem zonder schok leeft, hoe zwaarder de schok wordt wanneer hij onvermijdelijk komt. Als de natuur onze economie zou beheren, zou het niet onophoudelijk bedrijven redden om ze eeuwig te laten bestaan.

Wij behandelen variatie als een vijand, terwijl het de natuurlijke toestand is van elk levend systeem. Door haar te onderdrukken voelen we ons veiliger, maar maken we ons fragiel.

Fragiel voor schokken waar we niet tegen bestand zijn.

Die schokken brengen ons naar een eerder boek van Taleb: De zwarte zwaan. De naam verwijst naar een oude denkfout. Eeuwenlang gold dat alle zwanen wit waren - miljoenen waarnemingen bevestigden het, observatie na observatie, zonder één uitzondering. Tot men Australië ontdekte en daar een zwarte zwaan zag. Eén waarneming volstond om een zekerheid van eeuwen te doen instorten. Een zwarte zwaan, in Talebs betekenis, is zo'n gebeurtenis: zeldzaam, onvoorspelbaar, en met enorme gevolgen.

De aanslagen van 9/11, de financiële crisis van 2007, of de corona-pandemie die de hele wereld in een andere plooi legt. Het zijn geen voetnoten in de geschiedenis, het zijn de scharnieren ervan. Ze bepalen het traject van de wereld.

En ze komen steeds vaker voor. De oorzaak is onze eigen vooruitgang. Onze samenleving is een globaal systeem dat als een complex web aan elkaar hangt. Bovendien hebben wij dat web de afgelopen decennia onophoudelijk proberen te stabiliseren door alle variatie weg te poetsen. Het resultaat is een constructie die er onverwoestbaar uitziet, maar het niet is. Eén barst, één schok die net groot genoeg is en op de juiste plaats valt, en de strak verknoopte onderdelen trekken elkaar mee in een gigantische kettingreactie. Zo werkte de financiële crisis. Zo werkte de pandemie. Eén besmetting op het juiste moment, en de hele wereld valt stil.

De Belg is het meest fragiele wezens dat op aarde rondloopt.

Van jongs af aan verzorgd. Vertroeteld. Beschermd tegen alles wat schuurt, snijdt of pijn doet.

Op school loopt alles netjes op de rails. Wijk je een beetje af? Een gesprek, een traject, begeleiding - tot de randjes weer glad zijn. Daarna volgt een carrière. Veertig jaar lang, bij voorkeur op dezelfde plek. Vast contract. Zekerheid. Dertig dagen verlof. Een slechte dag? Neem een baaldag. Een uurtje langer werken? Moeilijk.

Ondertussen maken we het ons comfortabel. Een regendouche. Een hypermodern domotica-systeem. De laatste iPhone. Drie vakanties per jaar om te ontsnappen aan het leven. Lenen? Doe maar zo veel we mogen. We hebben toch een vaste job? Als het misloopt… is er altijd het vangnet van de zorgstaat.

Tot op een dag. Het systeem kraakt. Het onverwachte gebeurt - met alle gevolgen van dien. Ik wil niet voorspellen, maar ik krijg zweethanden als ik eraan denk. De fragiele Belg gebruikt klaarblijkelijk de foute strategie in een wereld vol zwarte zwanen. Maar, wat is dan wel de juiste strategie?

Hoe ga ik van een fragiel naar een antifragiel bestaan?

Hier zijn drie ideeën die Taleb voorschrijft:

1) De Halter

De wereld verandert aan de hand van grote gebeurtenissen die we niet kunnen voorspellen. Als we niet kunnen voorspellen, moeten we nadenken over onze opstelling wanneer er iets gebeurt.

Belangrijk: niet alle zwarte zwanen zijn rampen. Er zijn negatieve zwarte zwanen - een crisis, die we kost wat kost moeten ontwijken. Maar er zijn ook positieve zwanen: zeldzame, onvoorspelbare gebeurtenissen die je in één klap omhoog stuwen. Die wil je wel vangen.

De halter is een verbluffend eenvoudige strategie die bedacht werd door Seneca, de stoïcijnse filosoof - geboren in het 4e jaar voor Christus. Denk aan een halter in de fitness: een stang met zware schijven aan beide uiteinden en niets in het midden. Dat is de vorm die je ook in het leven wil aannemen.

Combineer de extremen, vermijd het midden. Aan de ene kant ga je extreem voorzichtig te werk: veilig, behoudend, “robuust”, beschermd tegen elke denkbare ramp. Aan de andere kant neem je net grote risico’s. Je stelt je bloot aan risico waarbij het verlies beperkt is, terwijl de mogelijke winsten onbeperkt zijn. Je positioneert je zo dat een positieve zwarte zwaan je vol kan raken. Wat je vermijdt is de middenweg die je nergens echt beschermt en nergens echt kansen geeft.

Een voorbeeld is de loopbaan van Franz Kafka. Overdag was Kafka ambtenaar. In die tijd een rustige, stabiele job. ‘s Avonds was hij schrijver. Een schrijver kan honderden bladzijden produceren waar nooit iets uit voortkomt. Het verlies blijft beperkt tot tijd en moeite. Maar één boek kan hem in één beweging naar de top katapulteren. De ambtenarij ving zijn negatieve schokken op, en het schrijven stond open voor de positieve zwanen.

Schrijven is een job in de antifragiele spectrum. Zowel positieve als negatieve aandacht doet je groeien. Het zijn dit soort creatieve bezigheden waarin je de risico’s wil nemen. Maak muziek, schrijf essays, vind iets uit, codeer een app, of start een bedrijf.

Mijn keuzes zijn ook gebaseerd op het principe van de halter. Ik ben UX Designer - een vaardigheid die niet wijdverspreid is. Ik doe mijn job niet voor hippe bedrijven, maar voor bedrijven die robuust zijn voor grote schokken. Vanuit die positie probeer ik dingen in de vrije markt zoals deze podcast. Kleine risico’s die me blootstellen aan positieve zwanen.

Ik denk dat vandaag eender welke job een bepaalde fragiliteit met zich meedraagt - of je nu leerkracht, ambtenaar, tuinman, of UX Designer bent. Daarom dek ik mezelf in door zuinig te leven en mijn spaargeld te beleggen. Iedereen denkt dat beleggen betekent dat je op zoek moet naar de juiste belegging die je rijk maakt. Dat klopt niet. De belangrijkste regel van het beleggen is om geen geld te verliezen. En dat doe je alweer door de halter toe te passen. Probeer niet te voorspellen. Bouw in plaats daarvan een robuust portfolio. Mandjes van honderden bedrijven tegelijk, gespreid over heel de wereld, gespreid over alle mogelijke sectoren. Vul dit aan met voldoende cash en de aloude voorzichtigheid van goud. Dat is de schijf aan de veilige kant: het deel van de portefeuille dat langzaam groeit, maar hoe dan ook overeind blijft. Daarnaast, met een klein deel - een procent of tien, neem je juist veel risico. Bijvoorbeeld zoals ik dat doe met Bitcoin.

Met een stabiele job, een zuinig leven, een tweede vorm van inkomen, en kleine risico’s in de vrije markt, vaar je goed op een zee vol zwarte zwanen.

2) Het Lindy effect

Het principe van de halter is oud. En precies die ouderdom leidt naar het Lindy-effect. Stel je een levensverzekeraar voor. Er komen twee mannen langs, één van tachtig en één van dertig. Wie betaalt de hoogste premie? Vanzelfsprekend de tachtigjarige. Van hem wordt verwacht dat hij minder jaren te leven heeft dan de jongere. Voor levende wezens geldt: elk jaar dat verstrijkt, verkleint de levensverwachting.

Laten we nu het onderwerp veranderen. Stel dat de verzekeraar geen mensen, maar boeken op een bestsellerlijst verzekert. Het ene boek staat er tien maanden in, het andere al twintig jaar. Wie betaalt de hoogste premie? Het boek van tien maanden - want het staat er nog maar net. Van het boek dat al twintig jaar stand houdt, verwachten we dat het er nog vele jaren in zal staan. Het heeft de schok van de tijd overleefd. Het is robuust. Van het boek dat er 10 maanden op staan, verwachten we dat het morgen kan verdwijnen. Het heeft de schok van de tijd nog niet overleefd. Het is fragiel.

Voor dingen die niet leven - ideeën, boeken, gewoontes, technologieën - vergroot elk extra jaar de verwachte levensduur. Ze worden omgekeerd ouder. Dit is het Lindy-effect. Als je dus één iets kan voorspellen, is dat de toekomst in het verleden ligt.

Ik maak van dit inzicht een levenshouding. Ik luister naar oude - in plaats van nieuwe muziek. Ik lees oude boeken in plaats van nieuwe. Ik eet bonen in plaats van proteïneshakes. Ik spring niet als een gek op AI, maar ik wacht af. Ik geloof in oude ideeën, en ben kritisch voor nieuwe.

3) Via Negativa

Het derde en laatste idee keert de gebruikelijke richting van het denken om. Wij geloven bijna instinctief dat verbetering bestaat uit toevoegen. Meer kennis, meer regels, meer maatregelen, meer data. De via negativa - less is more, doet het tegenovergestelde.

Vooruitgang komt vaker voort uit wegnemen dan uit toevoegen. Want negatieve kennis is robuuster dan positieve. Waarom? Dat blijkt opnieuw uit de zwanen. Dat alle zwanen wit zijn, laat zich gemakkelijk "bevestigen". Elke nieuwe witte zwaan lijkt het te ondersteunen — maar geen miljoen witte zwanen kan de stelling ooit definitief bewijzen. Eén enkele zwarte zwaan daarentegen, weerlegt haar onmiddellijk. Positieve toevoegingen zijn dus fragiel: ze kunnen altijd worden omvergeworpen. Negatieve kennis - weten wat niet waar is, wat niet werkt, wat moet verdwijnen, is robuuster.

Focus is geen kwestie van kiezen waar je ja tegen zegt. Het gaat over nee zeggen tegen de duizend-en-één andere dingen. Via negativa. Less is more.

We willen vandaag meer data dan ooit, en tegelijk lukt het ons steeds minder goed om iets te voorspellen. Wie de straat oversteekt en gefascineerd op de oogkleur van een voorbijganger let, mist de vrachtwagen die nadert. Het gaat niet om het verzamelen van zoveel mogelijk gegevens. Het gaat om het beperken ervan tot de essentie zodat het grootste gevaar zichtbaar wordt. Via negativa. Less is more.

Iedereen heeft een smartwatch. We meten hartslag, slaap, stappen, misschien zelfs bloeddruk. Als ons lichaam een klein beetje afwijkt of variatie vertoont, panikeren we. Maar een lichaam heeft die variatie nodig. Het onderdrukken van variatie door de persoonlijke dokter - of de smartwatch - is, volgens Taleb, de snelste weg naar de kist. Via negativa. Less is more.

Stoot je je knie en zwelt die op, dan grijpen we instinctief naar een zak ijs om de zwelling weg te werken. Maar er is geen empirisch bewijs dat dit de kwetsuur ten goede komt. De zwelling is een antwoord van het lichaam, en haar onderdrukken kan het herstel misschien wel tegenwerken. Je moet niet ingrijpen. Niet naïef tussenkomen. Het lichaam lost dit zelf op. Via negativa. Less is more.

We begonnen dit verhaal met een glas.

Het glas vraagt om een wereld die het met rust laat - zonder schokken, zonder val, zonder verrassing. Maar zo'n wereld bestaat niet. De toekomst is een opeenvolging van zwarte zwanen, en onze pogingen om haar glad te strijken, maken ons alleen maar kwetsbaar. Wie zijn leven inricht als een glas, wacht in stilte op de dag dat het valt.

Variatie, onzekerheid en tegenslag zijn geen obstakels die het goede leven in de weg staan. Ze zijn de voorwaarde ervan. Het kind heeft de schaafwonde nodig, het bot de belasting, het brein de denkoefening.

Tegenover die houding plaatst Antifragile drie eenvoudige ideeën om onszelf zodanig in te richten dat chaos ons voedt in plaats van breekt. Stel je bloot aan positieve zwarte zwanen door risico’s te nemen in de vrije markt. Bescherm je tegelijkertijd tegen negatieve zwanen door een robuust fundament uit te bouwen. Laat je daarbij inspireren door ideeën die de test der tijd hebben doorstaan, en ga er altijd van uit dat wegnemen beter is toevoegen.

Dit boek is hoe langer hoe meer een leidraad door mijn leven, en ik kan je alleen maar aanraden het ook eens te proberen. Koop het voor maar 12 euro, en leg het in je kast. Het zal je aankijken en doen terugdenken aan de lessen die je hier geleerd hebt.

Disclaimer: dit werk werd voor 100% gemaakt door mij. Ik las het boek, nam notities, en maakte deze samenvatting. Artificiële intelligentie werd enkel gebruikt voor spellingschecks, het zoeken naar synoniemen, het verzinnen van variaties, of het stellen van vragen zoals “Welke data meten mensen met een smartwatch?”. Waarom? Ik vind de uitdaging van het schrijven fijn. Het helpt me stof te beheersen. Het leert me georganiseerd denken. Het maakt me slimmer.